Menu

Normen en waarden: debat en bedrijfsleven

· 4 min leestijd · Zakelijk Nieuws

Normen en waarden zijn twee lagen van hetzelfde kompas. Waarden zijn de idealen die een groep belangrijk vindt, zoals eerlijkheid of vrijheid. Normen zijn de concrete regels die daaruit volgen, zoals op tijd betalen of geen steekpenningen aannemen. In Den Haag en in de bestuurskamer is het begrip al ruim twintig jaar een terugkerend thema.

Wat het begrip precies inhoudt

Een waarde zegt wat je nastreeft. Een norm zegt wat je daarom doet of laat. Het verband is direct: een regel wordt verdedigd door te wijzen op een achterliggende waarde. De maximumsnelheid op de snelweg is daar het schoolvoorbeeld van. De norm is “niet harder dan toegestaan”, de waarde erachter is veiligheid.

Lastig wordt het wanneer één waarde tot verschillende regels leidt. Respect voor het menselijk leven kan voor de een betekenen dat geweld nooit mag, terwijl een ander zelfverdediging toestaat. Die rek in de uitleg verklaart waarom politici het woordpaar graag gebruiken en waarom tegenstanders het snel vaag noemen.

Normen en waarden in de Nederlandse politiek

Het woordpaar is in de politiek geen nieuw verschijnsel, maar het kreeg in de zomer van 2002 een tweede leven. Herman Heinsbroek, minister van Economische Zaken namens de LPF in het eerste kabinet-Balkenende, bracht het in juli van dat jaar weer op tafel. Hij wilde een campagne voor meer respect in de samenleving, waarbij de overheid zelf het goede voorbeeld zou geven.

De term belandde in de regeringsverklaring, maar kreeg daarna lange tijd weinig invulling. Eind 2004 organiseerde premier Jan Peter Balkenende een Europese conferentie over het onderwerp. Hij leunde daarbij op ideeën van de Amerikaanse socioloog Amitai Etzioni, die bekendstaat om zijn denken over gemeenschapszin. De Rijksvoorlichtingsdienst opende er zelfs een aparte website voor.

Critici vonden het begrip te los omschreven. Wie bepaalt welke waarden gelden, en voor wie? Die vraag is nooit helemaal verdwenen.

Kernwaarden in de wet: de participatieverklaring

Wat in 2002 nog een politieke oproep was, kreeg later een vastere vorm in het inburgeringsbeleid. Met de participatieverklaring maken nieuwkomers kennis met vier kernwaarden van de Nederlandse samenleving: vrijheid, gelijkwaardigheid, solidariteit en participatie. Daarna ondertekenen ze de verklaring.

Ook hier speelde het oude debat op. In de Tweede en Eerste Kamer werd gevraagd wat die termen in de praktijk betekenen en of iedere gemeente ze op dezelfde manier uitlegt. Gemeenten hebben veel vrijheid in hoe ze het kennismakingstraject inrichten, zolang de vier waarden aan bod komen.

In Vlaanderen liep een vergelijkbare discussie. Een commissie onder leiding van Marc Bossuyt kwam in 2006 uit op vijf kernwaarden: vrijheid, gelijkheid, solidariteit, respect en burgerschap.

Wat bedrijven ermee doen

Voor ondernemers is het onderwerp minder abstract dan het klinkt. Bijna elke organisatie heeft waarden op de website staan, en veel bedrijven vertalen die naar een gedragscode. Daar zit precies de splitsing tussen waarde en norm:

  • Waarde: integriteit. Norm: geen geschenken aannemen boven een vastgesteld bedrag, en elke uitzondering melden.
  • Waarde: klantgerichtheid. Norm: elke klacht binnen een vaste termijn beantwoorden.
  • Waarde: veiligheid. Norm: niemand op de werkvloer zonder instructie en beschermingsmiddelen.

Een waarde zonder bijbehorende regel blijft een slogan. Een regel zonder uitgelegde waarde voelt als willekeur. Organisaties die beide koppelen, merken dat medewerkers beter weten wat er van hen verwacht wordt. Dat speelt zeker bij familiebedrijven, waar de waarden vaak van de oprichter komen en ongeschreven blijven tot een nieuwe generatie het stokje overneemt.

Waarom het nu weer speelt

Krappe arbeidsmarkten maken het voor werkgevers belangrijker om te laten zien waar ze voor staan. Sollicitanten kijken naar de cultuur, niet alleen naar het salaris. Wie personeel zoekt, doet er goed aan de eigen normen helder op papier te hebben, zodat nieuwe collega’s niet hoeven te raden. Ook bij de trends voor het mkb duiken thema’s als duurzaamheid en integriteit op, die in de kern over gedeelde waarden gaan.

Het verschil met 2002 is dat het gesprek nu minder vanuit de politiek wordt gevoerd en meer vanuit de praktijk: wat spreken we met elkaar af, en hoe houden we ons eraan?

Veelgestelde vragen over normen en waarden

Wat is het verschil tussen normen en waarden?

Waarden zijn de idealen die je belangrijk vindt, normen zijn de concrete gedragsregels die je daaruit afleidt.

Wie bracht normen en waarden terug in de Nederlandse politiek?

Herman Heinsbroek, minister van Economische Zaken voor de LPF, deed dat in juli 2002. Premier Balkenende organiseerde eind 2004 een Europese conferentie over het thema.

Welke kernwaarden staan in de participatieverklaring?

Vrijheid, gelijkwaardigheid, solidariteit en participatie.

Hoe vertaalt een bedrijf normen en waarden naar de praktijk?

Meestal via een gedragscode: bij elke waarde hoort een concrete afspraak over wat medewerkers wel en niet doen.

Waarom vinden critici het begrip vaag?

Omdat niet vastligt welke waarden gelden en hoe ze uitgelegd worden. Dezelfde waarde kan tot verschillende regels leiden.

Lees ook

Bedrijfsnieuws

Is Sinan Can getrouwd? Werk en privé

Is Sinan Can getrouwd? Niet dat bekend is. Hoe de documentairemaker zijn werk opbouwde, van Zembla tot het platform Synaps, en wat hij privé houdt.